Salta al menu principale di navigazione Salta al contenuto principale Salta al piè di pagina del sito

Focus

V. 23 N. 1 (2026)

Rediscovering Apollonius in the Renaissance: Francesco Maurolico and Federico Commandino

DOI
https://doi.org/10.57617/gal-105
Inviata
dicembre 3, 2025
Pubblicato
2026-05-22

Abstract

Il revival cinquecentesco della matematica greca ha seguito percorsi multipli, spesso divergenti. Questo lavoro esplora gli approcci distinti ma complementari di Francesco Maurolico e Federico Commandino alle Coniche di Apollonio, concentrandosi sulle strategie editoriali e sulle innovazioni introdotte da ciascuno nelle proprie edizioni latine. Un'attenzione particolare è rivolta al modo in cui i due matematici si sono confrontati con il contenuto testuale e con i diagrammi geometrici, rivelando due modalità di umanesimo matematico rinascimentale che avrebbero poi plasmato la ricezione di Apollonio nel XVII secolo.

Riferimenti bibliografici

  1. Acerbi, Fabio. “The mathematical Scholia Vetera to Almagest I.10-15. With a critical edition of the diagrams and an interpretation of their symmetry properties.” SCIAMVS 18 (2017): 133–259.
  2. Apollonii Pergaei Conicorum libri quattuor. Vna cum Pappi Alexandrini lemmatibus, et commentariis Eutocii Ascalonitae. Sereni Antinsensis philosophi libri duo nunc primum in lucem editi. Quae omnia nuper Federicus Commandinus mendis quamplurimis expurgata e Graeco conuertit, & commentariis illustrauit. Bononiae: Ex officina Alexandri Benatii, 1566.
  3. Apollonii Pergaei quae graece exstant cum commentariis antiquis. Edidit et latine interpretatus est I.L. Heiberg, vol. I. Lipsiae: In Aedibus G.B. Teubneri 1891.
  4. Apollonii Pergaei quae graece exstant cum commentariis antiquis. Edidit et latine interpretatus est I.L. Heiberg, vol. II. Lipsiae: In Aedibus G.B. Teubneri 1893.
  5. Apollonii Pergei philosophi, mathematicique excellentissimi Opera per doctissimum philosophum Ioannem Baptistam Memum Patritium Venetum, mathematicharumque artium in Urbe Veneta lectorem publicum de Graeco in Latinum et noviter impressa. Venezia: 1537.
  6. Apollonius de Perge, Coniques, Texte grec et arabe, établi, traduit et commenté, sous la direction de Roshdi Rashed, tome 1.2: Livre I. Édition et traduction du texte grec par Micheline Decorps-Foulquier et Michel Federspiel. Berlin, New York: Walter de Gruyter, «Scientia Graeco-Arabica», 2008.
  7. Apollonius of Perga, Conics, Books I–III, translated by R.C. Taliaferro; Book IV translated by M. Fried, Diagrams by William H. Donahue. Santa Fe, Green Lion Press, 2013.
  8. Baccetti, Fabrizio. Origine e destino dei Conicorum Elementorum Quintus et Sextus. Tesi di laurea (rel. Pier Daniele Napolitani, Università di Pisa, A.A. 2005–2006).
  9. Brigaglia, Aldo. “La ricostruzione dei libri V e VI delle Coniche da parte di F. Maurolico.” Bollettino di storia delle scienze matematiche 17, 2 (1997): 267–307.
  10. Brigaglia, Aldo. “Maurolico’s Reconstruction of the Fifth and Sixth Book of Apollonius’ Conics.” In Medieval and Classical Traditions and the Renaissance of Physico-Mathematical Sciences in the XVIth Century, Proceedings of the XXth International Congress of History of Science (Liège, 20–26 July 1997), 47–57. Turnhout: Brepols 2001. https://doi.org/10.1484/M.DDA-EB.5.113571
  11. Castellani, Carlo. “Il Prestito dei codici manoscritti della Biblioteca di San Marco in Venezia ne’ suoi primi tempi e le conseguenti perdite de’ codici stessi.” Atti del Reale Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti 55 (1896–1897): 350–351.
  12. Ciocci, Argante. “Federico Commandino and the Latin Edition of Pappus’ Collection.” Archive for History of Exact Sciences 76, issue 2 (2022): 129–151. https://doi.org/10.1007/s00407-021-00284-1
  13. Ciocci, Argante. “Federico Commandino and the Latin Edition of Apollonius’s Conics (1566).” Archive for History of Exact Sciences 77, issue 4 (2023): 393–421. https://doi.org/10.1007/s00407-023-00307-z
  14. Ciocci, Argante. Federico Commandino: Umanesimo matematico e rivoluzione scientifica. Urbino: Quaderni del Centro Urbino e la prospettiva, Urbino University Press, 2023.
  15. Clagett, Marshall. Archimedes in the Middle Ages, I. The Arabo-Latin tradition. Madison: The University of Wisconsin Press, 1964; II. The translations from the Greek by William of Moerbeke. Philadelphia: The American Philosophical Society, 1976; III. The fate of the medieval Archimedes, 1300 to 1565. Philadelphia: The American Philosophical Society, 1978; IV. A supplement on the medieval Latin traditions of conic sections (1150-1156). Philadelphia: The American Philosophical Society, 1980; V. Quasi-Archimedean geometry in the thirteenth century. Philadelphia: The American Philosophical Society, 1984.
  16. Clavius, Christoph. Gnomonices libri octo. Roma, Francesco Zannetti, 1581.
  17. Clavius, Christoph. Corrispondenza, edited by Ugo Baldini and Pier Daniele Napolitani. Pisa: Dipartimento di Matematica, 1992.
  18. D’Alessandro, Paolo, and Napolitani, Pier Daniele. Archimede Latino/Archimedes Latinus. Iacopo da San Cassiano e il corpus archimedeo alla metà del Quattrocento con edizione della Circuli dimensio e della Quadratura parabolae. Paris: Les Belles Lettres, 2012.
  19. Decorps-Foulquier, Micheline. Recherches sur les Coniques d’Apollonios de Pergé et leurs commentateurs grecs: histoire de la transmission des livres I-IV. Paris: Klincksieck, 2000. https://doi.org/10.3406/rht.2003.1506
  20. Decorps-Foulquier, Micheline. “La tradition manuscrite du texte grec des Coniques d’Appollonios de Pergé (livres I-IV).” Revue d’histoire des textes 31 (2001): 61–116.
  21. Del Centina, Andrea and Fiocca, Alessandra. “Gli Elementa conica di G. A. Borelli, un’opera dimenticata tra tradizione e innovazione.” Bollettino di storia delle scienze matematiche 43, 1 (2023): 61–104.
  22. Eutocius d’Ascalon, Commentaire sur les Livres I-IV des Coniques d’Apollonius de Perge, Fragmenta, Lemmes de Pappus aux Coniques I-IV. Texte grec, établi, traduit et commenté par Micheline Decorps-Foulquier et Michel Federspiel. Berlin–New York: Walter de Gruyter, «Scientia Graeco-Arabica», 2014.
  23. Francisci Maurolyci Messanensis, Emendatio et Restitutio Conicorum Apollonii Pergaei. Messina: 1654.
  24. Francisci Mavrolyci Optica. Edizione Nazionale dell’opera matematica di Francesco Maurolico, edited by Riccardo Bellé and Ken’ichi Takahashi. Pisa–Roma: Fabrizio Serra Editore, 2017.
  25. Francisci Mavrolyci Archimedea. Edizione Nazionale dell’opera matematica di Francesco Maurolico, edited by Riccardo Bellé, Pier Daniele Napolitani, Beatrice Sisana. Pisa–Roma: Fabrizio Serra Editore, 2022.
  26. Fried, Michael N. and Unguru, Sabetai. Apollonius Of Perga’s Conica. Text, Context, Subtext. Leiden–Boston–Köln: Brill, 2001.
  27. Heath, Thomas L. Apollonius of Perga: Treatise on Conic Sections. Cambridge: Cambridge University Press, 1896.
  28. Knorr, Wilbur. “The Hyperbola-Construction in the Conics, Book II: Ancient Variations on a Theorem of Apollonius.” Centaurus 25, 4 (1982): 253–291. https://doi.org/10.1111/j.1600-0498.1981.tb00647.x
  29. Malpangotto, Michela. “Graphical Choices and Geometrical Thought in the Transmission of Theodosius’ Spherics from Antiquity to the Renaissance.” Archive for History of Exact Sciences 64 (2010): 75–112. https://doi.org/10.1007/s00407-009-0054-1
  30. Moscheo, Rosario. I Gesuiti e le matematiche nel secolo XVI. Maurolico, Clavio e l’esperienza siciliana. Messina: Società Messinese di Storia Patria, 1998.
  31. Napolitani, Pier Daniele. “Le edizioni dei Classici: Commandino e Maurolico.” In Torquato Tasso e l’Università, 119–141 Firenze: Olschki, 1997.
  32. Napolitani, Pier Daniele. “Maurolico e Commandino.” In Il meridione e le scienze. Secoli 16°-19°. Atti del convegno di Palermo, 14–16 maggio 1985, ed. by Pietro Nastasi, 281–316. Palermo: Istituto Gramsci Siciliano – Istituto italiano per gli studi filosofici, 1988.
  33. Netz, Reviel. The Shaping of Deduction in Greek Mathematics: A Study in Cognitive History. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. https://doi.org/10.1017/CBO9780511543296
  34. Netz, Reviel. “Why Were Greek Mathematical Diagrams Schematic?” Nuncius 35 (2020): 506–535. https://doi.org/10.1163/18253911-03503017
  35. Pappi Alexandrini Collectionis quæ supersunt e libris manu scriptis edidit latina interpretatione et commentariis instruxit Fridericus Hultsch. Volumen I, Insunt librorum II, III, IV, V reliquiae Berolini, apud Weidmannos, MDCCCLXXVI; Volumen II, Insunt librorum VI et VII reliquiae, Berolini, apud Weidmannos, MDCCCLXXVII. Volumen III, Insunt liber VIII reliquiae Supplementa in Pappi Collectionem, Berolini, apud Weidmannos, MDCCCLXXVIII.
  36. Rose, Paul Lawrence. The Italian Renaissance of Mathematics. Genève: Droz, 1975.
  37. Saito, Ken and Sidoli, Nathan Camillo. “Diagrams and arguments in ancient Greek mathematics: lessons drawn from comparisons of the manuscript diagrams with those in modern critical editions.” InThe History of Mathematical Proof in Ancient Traditions, ed by Karine Chemla, 135–162. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
  38. Saito, Ken. “Quelques observations sur l’édition des Coniques d’Apollonius de F. Maurolico.” Bollettino di Storia delle Scienze matematiche 14, 2 (1994).
  39. Saito, Ken. “Francesco Maurolico’s edition of the Conics.” In Medieval and Classical Traditions and the Renaissance of Physico-Mathematical Sciences in the 16th Century. Proceedings of the XXth International Congress of History of Science (Liége, 20–26 July 1997), 41–46. Turnhout: Brepols, 2001. https://doi.org/10.1484/M.DDA-EB.5.113570
  40. Saito, Ken. “A Preliminary Study in the Critical Assessment of Diagrams in Greek Mathematical Works.” SCIAMVS 7 (2006): 81–144.
  41. Sidoli, Nathan Camillo. “The manuscript diagrams of Theodosios’ Spherics.” Journal for the History of Astronomy 55, 4 (2024): 454–489. https://doi.org/10.1177/00218286241248639
  42. Sisana, Beatrice. “Tempi, luoghi e contenuti della corrispondenza tra Federico Commandino e Francesco Maurolico.” Bollettino di Storia delle Scienze matematiche 51, 2 (2021): 277–314.
  43. Tassora, Roberta. “I Sereni Cylindricorum libelli duo di F. Maurolico e un trattato sconosciuto sulle sezioni coniche.” Bollettino di Storia delle Scienze matematiche 15, 2 (1995): 135–264.
  44. Toomer, Gerald J. “Eutocius of Ascalon.” In Dictionary of Scientific Biography, vol. 4 (1971): 497–505.
  45. Treweek, Athanasius P. “Pappus of Alexandria. The Manuscript Tradition of the Collectio Mathematica.” Scriptorium 11 (1957): 195–233. https://doi.org/10.3406/scrip.1957.2937

Articoli simili

1 2 3 4 > >> 

Puoi anche Iniziare una ricerca avanzata di similarità per questo articolo.