Salta al menu principale di navigazione Salta al contenuto principale Salta al piè di pagina del sito
Galilæana. Studies in Renaissance and Early Modern Science

Saggi

V. 23 N. 1 (2026)

L'eclissi solare del 1654 nel Granducato di Lituania: prognosi astrologiche, dibattiti e la guerra

DOI
https://doi.org/10.57617/gal-93
Inviata
luglio 29, 2025
Pubblicato
2026-05-22

Abstract

La storica francese Élisabeth Labrousse ha dedicato una monografia all'eclissi solare del 1654, un evento che scatenò un ampio dibattito e panico in tutta Europa, compresa la Polonia e il Granducato di Lituania. Questo studio esamina le previsioni legate all'eclissi in: l'opera di Andrea Argoli, gli almanacchi e calendari europei, le prognosi dell'astrologo tedesco Stefan Furman, le discussioni coeve in Polonia e nel Granducato di Lituania. 

Un'attenzione particolare è riservata al ruolo dell'astrologia nell'élite sociale, in particolare al suo legame con le profezie di guerra. L'eclissi divenne un punto focale per il clero, la nobiltà e gli astrologi, le cui interpretazioni variavano drasticamente. Le previsioni di guerre imminenti ed epidemie alimentarono paure apocalittiche, con molti che interpretavano la guerra come un'autentica fine del mondo.

Riferimenti bibliografici

  1. Abbreviations
  2. PSB= Polski słownik biograficzny
  3. НГАБ= Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусі
  4. Manuscripts
  5. Archivio di Stato Firenze, Miscellanea medicea, f. 101, insert 16.
  6. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, dz. IV, nr. 60.
  7. Biblioteka Narodowa, rkps BN ІІІ 6634.
  8. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, zespół 5, dz 1, rkps 189.
  9. НГАБ, ф. 694, воп. 1, спр. 455.
  10. Sources
  11. Angulus, Andreus. Prophecie ofte voorsegginghe van de toekomende ionghsten dach des Heeren. Padua, 1653.
  12. Argoli, Andrea. De Diebus Criticis et agreorum decubitu libri duo. Patavii: Apud Paulum Frambottum, 1639.
  13. Argoli, Andrea. De Diebus Criticis et agreorum decubitu libri duo. Patavii: Apud Paulum Frambottum, 1652.
  14. Argoli, Andrea. Dissertatio in Eclipsim Solis 12. Augusti 1654. Et aliqua in Eclipsim Solis 1652. 8. Aprilis. [S.l.] 1652.
  15. Argoli, Andrea. Ephemerides annorum L iuxta Tychonis hypotheses, et accurate e coelo deductas observationes ab anno 1630 ad annum 1680. Venetijs: Apvd Pavlvm Frambottum, 1638.
  16. Argoli, Andrea. Ptolemaeus parvus. Lyon: Joseph and Pierre Vilort 1652.
  17. Balde, Jacobo. De Eclipsi Solari Anno MDCLIV Die XII. Augusti, in Europa, A pluribus spectata Tvbo Optico. Libri Dvo. Monachii: Wagner, 1662.
  18. Błędy jednego prognostyku z zaćmienia słonecznego roku pańskiego 1654 dnia 12 augusta około południa wystawione. Wilno: Drukarnia Akademii Societ. Iesv, 1654.
  19. Boulliau, Ismaël. “Texte manuscrit d’Ismaël Boulliau, Paris, 12 août 1654,” Bibliothèque numérique – Observatoire de Paris, last accessed 23 April 2024. https://bibnum.obspm.fr/ark:/11287/2ZjcJ
  20. Burnett, Charles and Keiji Yamamoto. The Great Introduction to Astrology by Abū Ma’šar. Vol. 1. Leiden, Boston: Brill, 2019.
  21. Burnett, Charles and Keiji Yamamoto, and Michio Yano, eds. Al-Qabīşī (Alcabitius): The introduction to astrology. London; Turin: Warburg Institute, 2004.
  22. Correspondance de Johannes Hevelius. Tome III. Correspondance avec Pierre des Noyers, secrétaire de la Reine de Pologne, 1646–1686, édité par Chantal Grell. Turnhout: Brepols, 2020.
  23. Culpeper, Nicholas. An Ephemeris for 1654. London: Printed by John Macock for the Company of Stationers. 1654.
  24. Culpeper, Nicholas. Catastrophe magnatum, or, The fall of monarchie a caveat to magistrates, deduced from the eclipse of the sunne, March 29, 1652, with a probable conjecture of the determination of the effects. London: Priinted for T.Vera and Nath. Brooke, 1652.
  25. Fuhrmans, Stephani. Kortta berättelse om thet ettusend sexhundrade femptijo och fierde åhrets beskaffenheet i gemeen; hwarvtinnan cometens som an. 1652. vppå himmelens firmamente lyste: jämwäl ock then stoore solenes an. 1654. föregående förmörkelses wärckande, then christiälskande läsaren troligen för ögon stält warder. Stockholm: tryckt hoos Heinrich Keyser. 1654.
  26. Fuhrman, Stephan. Jahr-Buchs Nach der erwündschten Menschwerdung Jesu Christi deß wahren Messiae und Heilandes der Welt M.DC.LIV. Luneburg: Gedrudt und verlege durch Johann und Heirich denen Sternen Gehrudern, 1653.
  27. Fuhrman, Stephan. Jahr-Buch Nach der heilsamen Geburt unsers Herrn und Seligmachers Jesu Christi M.DC.LIV. Luneburg: Gedrudt und verlege durch Johann und Heirich denen Sternen Gehrudern, 1653.
  28. Furman, Stefan. Nowy i Stary Kalendarz Świąt rocznych na Rok 1652. Gdańsk: drukarnia Andrzeia Hünefelda, 1651.
  29. Furman, Stefan. Xiąg rocznych część pierwsza to iest stary y nowy kalendarz... na Rok 1654. Lubecz: typorafia Jana Langiusa, 1653.
  30. Ionston, Ian. Thaumatographia naturalis. Amsterdami: Blaeu, 1632.
  31. Johannis Hevelii Epistolæ II: Prior: De Motu Lunæ Libratorio, in certas Tabulas redacto. Gedani: typis Andreae Molleri, 1654.
  32. Józefowicz, Tomasz. Kronika miasta Lwowa od roku 1634 do 1690: obejmująca w ogólności dzieje dawnej Rusi Czerwonej: a zwłaszcza Historyą arcybiskupstwa lwowskiego w tejże epoce. Lwów: Drukarnia Jezuitów, 1854.
  33. Kennedy, Edward Stewart and David Pingree, The Astrological History of Masha’allah. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1971.
  34. Klaer vertoogh van de eclipsis of sons-verdonckeringh. Die geschieden sal in’t iaer 1654. den 12 augusti. Amsterdam: Webber, Zacharias, 1654.
  35. Korespondencja wojskowa hetmana Janusza Radziwiłła w latach 1646–1655: Diariusz kancelaryjny 1649–1653, oprac. Mirosław Nagielski, Konrad Bobiatyński, Przemysław Gawron, Krzysztof Kossarzecki, Piotr Kroll, Andrzej Adam Majewski, Dariusz Milewski. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2019.
  36. Leowitz, Cyprian. De coniunctionibus magnis... Lauingen: Emanuel Saltzer, 1564.
  37. Lilly, William. Annus tenebrosus, or The dark year Or astrologicall iudgements upon two lunar eclipses, and one admirable eclips of the sun, all visible in England, 1652. Together with a short method how to judge the effects of eclipses. London: Printed for the Company of Stationers, 1652.
  38. Lilly, William. The world’s catastrophe, or Europes many mutations untill, 1666. The fate of Englands monarchy untill its subversion. Government of the vvorld under God by the seven planetary angels; their names, times of government. An exact type of the three suns seen in Cheshire and Shropshire, 3 April 1647. London: Printed for John Partridge and Humphrey Blunden, 1647.
  39. Linemannus, Albertus. Deliciae calendario-graphicae, das ist die sinnreichsten und allerkünstlichsten Fragen und Antwort: darinnen die edelsten Geheimnüsse der Physic, Astronomi, Astrologi, Geographi etc. etc. bester Massen, Gelehrten und Ungelehrten zum Besten, anmutig und verständlich, außgeführtet und verabscheidet werden. Königsberg: Gedr. bey Pasche Mensen, 1654.
  40. Linemannus, Albertus. Prognosticatie, van ... Albertus Linemannus, ... Op de son eclips vanden 12 augusti, anno 1654 ... Vertaelt uyt zijn Prognosticon Astrologicum, op ‘t jaer 1654. S.l.: s.n., 1654.
  41. Lorenz, Eichstaedt. Prognosticon de conjunctione magna Saturni et Iovis in trigono igneo Leonis circa annum [...] 1623. Alten Stettin: Schultz, 1622.
  42. Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski; diaryusze, relacye, pamiętniki... Tudzież listy historyczne do panowania królów Jana Kazimierza i Michała Korybuta, oraz listy Jana Sobieskiego. T. 1. Kraków: J. Cypcer, 1845.
  43. Pajęcki, Damian. Kalendarz z praktyką na Rok Pański 1651. Kraków, 1650.
  44. Paul, Vincent de and Pierre Coste. Correspondence, Conferences, Documents. Vol. V. Edited by Marie Poole, Julia Denton, and Elinor Hartman. USA: New City Press, 1995.
  45. Prédiction merveilleuse du sieur Andreas, astrologue & mathématicien de Padoue, sur l’éclipse de soleil qui se fera le douziesme jour d’aout 1654. Paris: Par Iacques Beslay, 1654.
  46. Ptolemeusz, Klaudiusz. Czworoksiąg = Tetrábiblos, przeł. i przypisami opatrzył Grzegorz Muszyński. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012.
  47. Siennik, Marcin. Herbarz, to jest zioł tutecznych, postronnych y zamorskich opisanie. Kraków: drukarnia Mikołaia Szarffenberga, 1568.
  48. Stryjewicz, Sebastian Fabian. Qvæstio Astronomica De Orbibus & Motibus Mercurij, Ad disputandum publice In Academia Cracoviensi. Cracoviae: Drukarnia Wdowy i Dziedziców Franciszka Cezarego, 1653.
  49. Stryjewicz, Sebastian Fabian. Krotki Respons Na Praktykę wydaną na świat O Sądnym Dniu, Przez Anonima Anno Domini 1652. Do ktorego przydane Opisanie Komety widzianego w Roku 1652. 19 Decemb z effektami, ktorych się po nim spodziewać mamy. Kraków: w drukarni wdowy y dziedzicow Franciszka Cezarego, 1653.
  50. Tonski, Ioannis. De Cometa Dogma Mathematicum, Cometographo Anni proximè elapsi. 1652. Cracoviae: apud Lucam Kupisz, 1653.
  51. Van den grooten eclips der sonnen, anno 1654. den 12. Augustus. Amsterdam, 1654.
  52. Vorbek-Lettow, Maciej. Skarbnica pamięci: pamiętnik lekarza króla Władysława IV, oprac. Ewa Galos, Franciszek Mincer. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968.
  53. Wagner, Tobias. Astrologia genethliaca, ex theologicis ac physicis principiis, ipsisque Astrologorum penetralibus. Stuttgart: literis & impensis Johann-Wyrichii Rösslini, 1656.
  54. Werve, de Hermann; Johann Magirus; Caspar March; David Herlitz; Abdias Trew; Stephan Fuhrmann; Johann Crusius; Marcus Freund; Eberhard Welper; Andreas Goldmayer; David Frölich; Johann Majer; Johann Georg Götz; Nicolaus Schmidt Küntzel; Martin Horky; Vitus Stieffenberger; Johann Gabriel Sperber; Johann Michael Lihn; Georg Galgemair; Nicolaus Joly; Christian Pangratz. Astrologische Beschreibung von der anno 1654 den 2., 12. August i vorfallenden grossen, sichtbaren und nachdencklichen Sonnen-Finsternuß. Nürnberg: Endter, 1654.
  55. Zorawski, Nicolaus. Oratio pro Archia poeta. Markou Tulliou Kikerōnos, ho hyper tou Archiou Poītou Logos. Cracovia, 1632.
  56. “Аблуды аднаго прароцтва аб сонечным зацьменьні Году Гасподняга 1654,” прадмова i пераклад Міколы Раманоўскага. Спадчына 5 (1993): 70–80.
  57. Ґолінський, Мартин [Goliński, Marcin]. Silva rerum: (1648–1665). Ч. ІІ: (1650–1653), упоряд. Ярослав Федорук; латин. Маркіян Домбровський, Орест Заяць. Київ: Лну ім. Івана Франка, ІУАД ім. М. С. Грушевського, 2020.
  58. Коршунаў, Аляксандр. Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі XVII ст. Мінск: Навука і тэхніка, 1983.
  59. Studies
  60. Åkerman, Susanna Kristina. Queen Christina of Sweden and her circle: the transformation of a seventeenth century philosophical libertine. New York; Leiden: E.J. Bril, 1991.
  61. Bagińska, Elżbieta. “Boguslavo Radvilos įvaizdis pagal jo privatų dienoraštį – pomėgiai, pramogos, sveikata.” Lietuvos Istorijos Metraštis 2 (2019): 65–87. https://doi.org/10.33918/25386549-201902003
  62. Barącz, Sadok. “Wiadomość o Alembekach.” Przegląd Biblijograficzno-Archeologiczny I (1881): 369–376.
  63. Barcik, Mieczysław. “Stryjewicz (Stryjewic, Stryiewic, Stryewic) Sebastian Fabian (1621–1681).” In PSB, 44: 528–530. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana, 2006.
  64. Bieniarzowna, Janina. “Goliński Marcin.” In PSB, 8: 226–227. Krakow: Polska Akademja Umiejętności. 1958.
  65. Bilikiewicz, Tadeusz. “Jonston Jan (1603–1675).” In PSB, XI: 268–270. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1964–1965.
  66. Bobiatyński, Konrad. Od Smoleńska do Wilna Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654–1655. Waszawa: Wydawnictwo Infort Editions, 2004.
  67. Boner, Patrick J. Kepler’s Cosmological Synthesis: Astrology, Mechanism and the Soul. Leiden; Boston: Brill, 2013.
  68. Broecke, Vanden Steven. “Catholic Spirituality and Astrological Self-Care in Seventeenth-Century France: Jean-Baptiste Morin’s Astrologia Gallica (1661).” Lias. Journal of Early Modern Intellectual Culture and its Sources 47, 2 (2020): 119–141.
  69. Broecke, Vanden Steven. “Evidence and Conjecture in Cardano’s Horoscope Collections.” In Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology, edited by Guenther Oestmann, H. Darrel Rutkin, Kocku von Stuckrad, 203–224. Berlin: De Gruyter, 2005.
  70. Burns, William. ‘“The Terriblest Eclipse That Hath Been Seen in Our Days”: Black Monday and the Debate on Astrology during the Interregnum William.” In Rethinking the Scientific Revolution, edited by Margaret Osier, 137–152. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2000. https://doi.org.10.1017/CBO9780511529276.008
  71. Capp, Bernard. Astrology and the Popular Press: English Almanacs 1500–1800, New York: Cornell University Press, 1979.
  72. Chachaj, Marian. Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku. Lublin: UMCS, 1995.
  73. Chantal, Grell. “Astrologie et politique au milieu du XVIIe siècle: les “nativités” et “révolutions” de Boulliau et de des Noyers.” Dix-septième siècle 266, 1 (2015): 43–53. https://doi.org/10.3917/dss.151.0043
  74. Craig, Martin. “Medicine and the heavens in Padua’s Faculty of Arts, 1570–1630.” The British Journal for the History of Science 57 (2024): 545–559. https://doi.org/10.1017/S0007087422000152
  75. Certeau de, Michel. “Élisabeth Labrousse, L’Entrée de Saturne au Lion. L’Éclipse de soleil du 12 août 1654.” Annales. Economies, sociétés, civilisations 5 (1975): 1138–1141. https://doi.org/10.1017/S0395264900159955
  76. Champerek, Dariusz. “A Lutheran, Maciej Vorbek-Lettow (1593–1663) and his Studies in Padua.” Perspektywy Kultury 41, 2, 1 (2023): 63–74. https://doi.org/10.35765/pk.2023.410201.07
  77. D’Addio, Mario. The Galileo Case: Trial, Science, Truth. Rome: Nova Millennium Romae, 2004.
  78. Estreicher, Karol. Bibliografia polska. Cz. 3, T. 1, Kraków: Akademia Umiejętności, 1893.
  79. Estreicher, Karol. Bibliografia polska. T. XVI. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1893.
  80. Frost, Robert. After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
  81. Fuhrmann, Stephan. Biobibliographisches Handbuch der Kalendermacher von 1550 bis 1750. https://www.presseforschung.uni-bremen.de/dokuwiki/doku.php?id=fuhrmann_stephan
  82. Gandofli, Giangiacomo. “L’Eclissi e l’Orbe Magno del Leone: l’affresco astrologico del Duomo di Montagnana come profezia anti-turca.” In Il Cielo in Terra ovvero della giusta distanza, cura di Valentina Girotto e Guido Rosada, 203–213. Padova: Padova University Press, 2015. https://doi.org/10.5281/ZENODO.220974
  83. Gliozzi, Mario. “Andrea Argoli.” In Dizionario Biografico degli Italiani. Vol. 4. Roma, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1962, 132–134.
  84. Grabe, Martin Silvester. Catalogus librorum quarumlibet facultatum, a (…) Boguslao Radziwil (…) Electorali, quae Regimonti Borussorum est. Bibliothecae legato donatorum 1668. Regiomonti: typis Friderici Reusneri, 1673.
  85. Granada, Miguel A. and Patrick J Boner. Michael Maestlin’s Manuscript Treatise on the Comet of 1618: An Edition and Translation of Manuscript WLB Stuttgart, Cod. Math. 4o 15b, Nr. 8. Leiden: Brill, 2022.
  86. Hajdukiewicz, Leszek. Biblioteka Macieja z Miechowa. Wrocław: Ossolineum, 1960.
  87. Hajdukiewicz, Leszek. Księgozbiór i zainteresowania bibliofilskie Piotra Tomickiego na tle jego działalności kulturalnej. Wrocław: Ossolineum, 1961.
  88. Halbronn, Jacques. “Questions autour du texte sur l’éclipse de 1654 attribué à Gassend.” In Gassendi et la modernité, edited by Sylvie Taussig, 311–346. Turnhout: Brepols Publishers, 2008. https://doi.org/10.1484/M.STSA-EB.4.00040
  89. Hiebner, Israel. https://www.presseforschung.uni-bremen.de/dokuwiki/doku.php?id=hiebner_israel
  90. Jarczykowa, Mariola. Książka i literatura w kręgu Radziwiłłow birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1995.
  91. Jensen, Derek. “The science of the stars in Danzig from Rheticus to Hevelius.” PhD diss. University of California, 2006.
  92. Južnič, Stanislav. “Kopernik v Turjaški in Licejski Knjižnici.” Knjižnica: Revija Za področje Bibliotekarstva in Informacijske Znanosti 50, 1, 2 (2006): 7–33. https://doi.org/10.55741/knj.50.1-2.14174
  93. Kotljarchuk, Andrej. In the Shadows of Poland and Russia The Grand Duchy of Lithuania and Sweden in the European Crisis of the mid-17th Century. Huddinge: Sődertőrns hőgskola, 2006.
  94. Kotłubaj, Edward. Życie Janusza Radziwiłła. Wilno; Witebsk: M. Mindelsohn, 1859.
  95. Kroll, Piotr. “Kompania białoruska Janusza Radziwiłła 1654 r.” Przegląd Wschodni X, 1 (2006): 43–64.
  96. Krzysztofik, Małgorzata. “Aksjologia czasu antropologicznego w XVII-wiecznych kalendarzach gdańskich Stefana Furmana.” Respectus Philologicus 26 (2014): 217–229. https://doi.org/10.15388/RESPECTUS.2014.26.31.17
  97. Krzysztofik, Małgorzata. Studium z dziejów krakowskich kalendarzy astrologicznych XVII wieku: Almanachy Stanisława Słowakowica jako podstawa uogólnień. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010.
  98. Kwolek, Jan. “Alembek (Alnpech) Fryderyk.” In PSB, 1: 73–74. Kraków: Polska Akademja Umiejętności, 1935.
  99. Labrousse, Elisabeth. L’Entrée de Saturne au Lion. L’éclipse du soleil du 12 août 1654, La Haye: M. Nijhoff, 1974.
  100. Lekeby, Kjell. “Astrology in the Early Modern Period in Sweden.” In Western Esotericism in Scandinavia, edited by Henrik Bogdan, Olav Hammer, 78–88. Leiden: Brill 2016. https://doi.org/10.1163/9789004325968_013
  101. Majewski, Andrzej Adam. Moskwa. 1617–1618. Warszawa: Wydawnictwo Bellona S.A, 2006.
  102. Milewski, Dariusz. “Między Moskwą a Szwecją: Jan Leszczyński i Janusz Radziwiłł o stanie państwa i sposobach jego ratowania w latach 1654–1655.” In Radziwiłłowie w służbie Marsa, red. Miroslaw Nagielski, Karol Żojdź, 169–191. Warszawa: Wydawnictwo “DiG,” 2017.
  103. Pagel, Walter and Poynter, F. N. L. “Harvey’s doctrine in Italy: Argoli (1644) and Bonaccorsi (1647) on the Circulation of the Blood.” Bulletin of the History of Medicine 34, 5 (1960): 419–429.
  104. Paluchowski, Piotr. “Kompozycja graficzna kart tytułowych gdańskich kalendarzy XVI–XVII wieku.” Rocznik Biblioteki Narodowej LXIV (2013): 91–112.
  105. Przyborowski, Józef. “Rok śmierci Fab. Seb. Kłonowicza.” Ateneum I (1878): 318–319.
  106. Ribeiro, Campos Luís. Jesuit Astrology. Prognostication and Science in Early Modern Culture. Leiden; Boston: Brill, 2023.
  107. Rospond, Stanisław. “The Missionaries in Poland (1651–1697).” Vincentiana 2 (2011): 196–204.
  108. Rutkin, H. Darrel. “Various Uses of Horoscopes: Astrological Practices in Early Modern Europe.” In Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology, edited by Guenther Oestmann, H. Darrel Rutkin, Kocku von Stuckrad, 167–182. Berlin: De Gruyter, 2005.
  109. Smith, Kelly Marie. “The Science of Astrology: Schreibkalender, Natural Philosophy, and Everyday Life in the Seventeenth-Century German Lands.” PhD diss., University of Cincinnati, 2003.
  110. Targosz, Karolina. Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi (1646–1667): z dziejów polsko-francuskich stosunków naukowych. Wrocław; Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
  111. Sliž, Natallia. “Astrology in exact sciences in Vilna Academy.” In Vilnius ir jo bendruomenės: žvilgsnis į 700 metų miesto istoriją, edited by Jolita Sarcevičienė, Jurgita Šiaučiūnaitė-Verbickienė, Mindaugas Klovas, 385–408. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2025.
  112. Szanser, Adam. “Johannes Hevelius (1611–1687) – Astronomer of Polish Kings.” Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society 17 (1976): 488–498.
  113. Seznec, Jean. The Survival of the Pagan Gods. The Mythological Tradition and Its Place in Renaissance Humanism and Art. New York: Princeton University Press, 1953.
  114. Thorndike, Lynn. A history of magic and experimental science. The seventeenth century, 7. New York; London: Columbia University press, 1959.
  115. Thorndike, Lynn. A history of magic and experimental science. The seventeenth century, 8. New York; London: Columbia University press, 1964.
  116. Wisner, Henryk. “Działalność wojskowa Janusza Radziwiłła, 1648–1655.” Rocznik Białostocki. XIII (1976): 53–109.
  117. Wisner, Henryk. Janusz Radziwiłł 1612–1655. Wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Warszawa: Wydawnictwo MADA, 2000.
  118. Касавин, Илья. Знание за пределами науки. Мистицизм, герметизм, астрология, магия в интеллектуальных традициях I—XIV веков. Москва: Республика, 1996.
  119. Заборовский, Лев. Россия, Речь Посполитая и Швеция в середине XVII в.: Из истории международных отношений в Восточной и Юго-Восточной Европе. Москва: Наука, 1981.
  120. Райан, Вильям Фрэнсис. Баня в полночь. Исторический обзор магии и гаданий в России. Москва: НЛО, 2006.

Articoli simili

Puoi anche Iniziare una ricerca avanzata di similarità per questo articolo.